# Инжил, Яратылув, Рут, Эстер, Юнус: 2 Тимотей

Unknown

## ИНЖИЛ


ISBN 978-5-93943-164-4

© Институт перевода Библии, Москва, 2011


## Кирис соьз


Оьрметли окувшылар!

Сиз колынъызга алып турган китап Янъы Антласув деп аталады.

Янъы Антласув Эски Антласув ман бирге Библияды туьзеди.

Библия – савлай дуныяда энъ бек окылатаган китаплардынъ бириси болады. Онда Алла Таала дуныяды, аьдемди калай яратканы эм Муса пайхамбар аркалы аьдемлерге оьзининъ Йорыгын бергени акында хабарланады. Бу Йорыктынъ негизинде Аллага ынанув эм ювык аьдемлерин суьюв турады. Онынъ акында Эски Антласувдынъ биринши бес китабында – Тауратта айтылады.

Ама биз Эски Антласувдынъ калган баска китапларыннан аьдемлер, аьдетинше, Алладынъ Йорыгын, тийисли этип, толтырмаганын билемиз. Аьдемлер Аллады оьрметлевди, ювыгын суьювди тез мутатаган болганлар. Алла Таала пайхамбарларын аьдемлерге йиберетаган эди, ама олардынъ коьплери пайхамбарлардан эситкен Алладынъ соьзине эс бермейтаган эдилер.

Янъы Антласув хабарлайтаган ислер сол заманларда болган эдилер. Аллаху-Таала Иса Масихти аьдемлерди акыйкаттынъ йолына кайтарар, оларды Аллады суьйип уьйретер эм оларга оьмирлик яшавга эсикти ашар уьшин йиберген. «Мессия» соьзи грекше «Христос», «май ягылган» деген маьнеди анълатады: соьйтип сайланган патшаларга, пайхамбарларга эм бас дин куллыкшыларга айтатаган болганлар.

Иса йырма юзйыллык артта Палестинада тувган. Палестина сол заманга Урым империясы ман енъилген эди. Ама онда орынласып яшаган ювытлар оьзлерининъ динин эм ата – бабаларынынъ аьдетлерин саклайтаган болганлар. Алла оларга ят аьдемлердинъ баскыншылыгыннан босатаяк куткарувшыды йибереегине сенетаган эдилер. Алла ман йиберилген куткарувшы Иса Масих болып шыкты.

Ама Ол ювытларга олардынъ саклап турганлары болмай, оннан да коьбиректи этти: Ол савлай аьдем дуныясын куьнадан эм оьлимнинъ куьшиннен куткарды. Исада оны этпеге куьши бар эди, неге десе Оны ман бирге Алладынъ Рухы болган эди.

Янъы Антласув йырма ети китаптан туьзилген. Биринши доьрт китабы – Инжил. «Евангелие» – грек соьзи, грек тилинде «Ийги Хабар» деген тувра маьнеди анълатады. Соьйтип Оьзининъ окувын Иса Масих Оьзи атаган эди. Инжил Исадынъ яшавы, кызмет кылувы, Онынъ окувы эм эткен аьжейиплери, оьлуьви эм оьлилерден тирилуьви акында хабарлайды. Инжил Исага ынанып ызыннан иерген доьрт аьдем мен – Матай, Марк, Лука эм Яхъя ман язылган. Олардынъ баьриси де яде оьзлери Исадынъ яшавында болган ислерди коьргенлер, яде оны коьргенлердинъ хабарларыннан язып алганлар. Инжилдинъ доьрт кесеги бир бириннен оьзлерининъ язылув стильлери мен эм язувшылар Исадынъ яшавынынъ кайсы ислерине айырым эс эткенлери мен баскаланады. Ама олар эш бир зат пан да бир бирлерине карсылык этпейдилер, керисинше, Исадынъ яшавын эм окувын туьрли ягыннан коьрмеге ярдам этедилер. Тап сол ислер христиан Ямагатынынъ туьзилуьвининъ басы боладылар, эм Куран артта Исады, ети пайхамбардынъ негизининъ бири деп, белгилейди.

Иса оьлилерден тирилгениннен сонъ, Онынъ окувы кенъ яйылып басланады. Исадынъ биринши сокталарынынъ яшавы акында «Элшилердинъ ислери» деген китапта хабарланады. Сол китап Инжилден сонъ келеди. Оны Инжилдинъ бир кесегининъ авторы Лука язган. Лука бу китапта язылганды оьзи коьрген эм де сол ислердинъ коьбисинде катнаскан. «Элшилердинъ ислери» китаптынъ ортасындагы геройлардынъ бири – Петер эм Паул. Исадынъ артыннан иерген эки айтувлы соктасы. Олар Иса акында хабарды яяр уьшин коьп куьресип ислегенлер эм Онынъ атыннан коьплеген аьжейиплерди эткенлер.

Исадынъ биринши сокталарынынъ насихатшылары бирерде оьзлерининъ окувшыларына хатлар язатаган болганлар. Онда Исадынъ окувын анълатканлар, Аллага уьшини мен де ынанган аьдем оьзин кайтип юргистпеге кереги акында насихатлаганлар. Бизге еткен йырма бир хат та соьйтип Янъы Антласувга киргистилген. Бу хатлар Исадынъ эм онынъ сокталары акында билмеге суьйгенлердинъ баьрисин айлак та бек кызыксындыраяклар.

Эм Янъы Антласувдынъ сонъгы йырма етинши китабы – Ашылув. Онынъ биринши аятыннан алып, китаптынъ бас темасы кайдай болганы белгиленеди: «Иса Масихтинъ ашылувы. Аллаху-Таала оны Исага Оьзининъ кулларына не зат тез арадан болаягын коьрсетер уьшин берген…» (Ашы. 1:1) Бу китап Исадынъ энъ ювык сокталарынынъ бириси Яхъя ман язылган. Яхъя Янъы Антласувга кирген Инжилдинъ бир кесегининъ эм уьш хаттынъ авторы болады. «Ашылув» китабынынъ мырады – ызыннан иерген сокталарынынъ коьнъиллерин коьтеруьв, неге десе олар, Исадынъ бу дуныя яшавынынъ бир неше онйыллыклары озганнан сонъ, ынанмаган замандаслары ягыннан эм де, айырым болып, оькиметтен оьсе барган душпанлыкты сезетаган эдилер. Бу китап келеекте болаяк куткарылувга уьмит эттиреди. Сонынъ уьшин савлай Янъы Антласув китабындай, тек биринши окувшыларына болмай, баьрисине де каратылады.

Скобкалар ишинде курсив аьриплер мен язылган соьзлер оригинал текстте болмаганлар, оларды биз айтылганнынъ маьнесин ашык этер уьшин косканмыз.

Янъы Антласув басында эски грек тилинде язылган эди, ама эки мынъйыллыктынъ бойында ол савлай дуныядынъ мынъга ювык тиллерине коьширилген. Биз куванышлымыз, энди ногайларга да, баскалардай, бу айтувлы кие китаплар йыйынтыгы ман оьзининъ тувган тилинде таныспага амал бериледи.

Библияды коьшируьвши институт коьшируьвшилерге, редакторларга эм Янъы Антласувдынъ ногай тилинде бу баспалавда катнаскан баьри аьдемлерге оьзининъ разылыгын билдиреди.


## 2 Тимотей

### ПАУЛДАН ТИМОТЕЙГЕ ЭКИНШИ ХАТ


Тимотейге язылган экинши хат Паулдынъ баьри язганларынынъ сонъгысы болмага болады.

Паул хатты тагы да, алал ярдамшысына Тимотейге каратып язады. Оьзининъ авыр аьлине карамай, Паул онынъ баьри яшавынынъ бойында дирек болып турган Аллады данъклайды. Паулды оьлим коркыстпайды, ол, оны Масих пен оьмирлик яшав саклайтаганына, ынанымлы. Кенем де ол христиан ямагатлары акында каьр шегеди, неге десе олар да Исага сенимли болганы уьшин кувгынлыкларга туьсуьвди басларыннан кеширмеге керек болаяк. Сонынъ уьшин ол Тимотейди (оны ман бирге баьри христианларды) Масихке ынанувында азапланувлардынъ алдында берк турмага эм Иса Масихтинъ – Куткарувшы эм Раббий экенин эсинде сакламага уьйретеди.


### 1


1-2Масих Исадынъ элшиси Паулдан суьйикли улым Тимотейге салам! Мен Алладынъ ыхтыяры бойынша Масих Исада болган яшав акындагы ваьдесин насихатламага йиберилгенмен. Атамыз Алладан эм Раббийимиз Иса Масихтен сага шапагат, рагимлик эм тынышлык болсын!


Ийги Хабарга туьз кал


3Кеше-куьндиз демей аьр дайым дуваларымда сени эске туьсиргенде, мен де, ата-бабаларымдай, таза намысым ман оьзим кылынган Аллага шуькир этемен.

4Сенинъ коьзясларынъды эсимде тургыстып, коьнъилимди куваныштан толтырар уьшин сени мен коьриспеге термилемен.

5Акыйкат иманынъды эсиме туьсиремен. Алды ман Лоида аьенъде, сонъ ананъ Эвникеде болган сол иман сенде де бар деп, сенемен.

6Сол себептен колларымды уьстинъе салув аркалы сага Алладан келген савгадынъ ялынын куьшлендирмеге керегинъди эсинъе туьсиремен.

7Неге десе Алла бизге коркаклык рухын тувыл, а куьш, суьйим эм оьзин ыслап билуьв рухын берген.

8Сога коьре Раббийимиз уьшин шаатлык этуьвден эм Онынъ уьшин есирге туьскенимнен уялма, ама Алладынъ куьшине таянып, Ийги Хабар уьшин меним азабымды мени мен бирге боьл.

9Алла биз эткен ислеримизге коьре болмай, Оьзининъ ниети эм шапагаты ман бизди куткарды эм Ога багысланган яшавга шакырды. Сол шапагат заманлар басланаяктан алдын бизге Масих Иса аркалы берилген эди,

10а соьле Онынъ келуьви мен ашылды. Куткарувшымыз Масих Иса оьлимнинъ куьшин йок этти, Ийги Хабар аркалы оьлимсиз яшавды ашык коьрсетти,

11мени сол хабардынъ насихатшысы, элшиси эм окытувшысы этти.

12Сосындай кыйынлыкларды тоьзгенимнинъ себеби де сол. Тек мен уялмайман! Мен Кимге ынанганымды билемен эм Онынъ мага сенип аманатлаганын кыямет куьнине дейим сакламага куьши болганына ынанаман.

13Сен меннен эситкен дурыс соьзлерди, акыйкат окувдынъ уьлгиси этип, иманынъ ман эм Масих Исада болган суьюв мен берк тут.

14Алладынъ сага сенип аманатлаган ийги уьйретуьвин бизим ишимизде болган Кие Рухтынъ куьши мен сакла.

15Сен билгенше, Асия элиндегилердинъ баьриси де меннен тайганлар: Фигел мен Эрмоген олардынъ арасында.

16Раббий Онесифордынъ уьйдегилерине Оьз рагимлигин берсин. Ол меним коьнъилиме тез-тез рахатлык туьсире эди эм меним тутнакка туьскенимнен уялмайтаган эди.

17Ол Римге келгенде, мени тапканга дейим, каныгыслы излеген.

18Раббий ога разы болсын! Кыямет куьнинде ол Раббийден рагимлик алсын! Эфесте ол неше бир кере мага ярдам эткенин, сен баьрисиннен де аьруьв билесинъ.


### 2


Кыйынлыкларга даян


1Соьйтип, улым, Масих Исада болган шапагаттан куьшлен.

2Сен коьп санлы шаатлардынъ касында меннен эситкен сол затларынъды баскаларды да уьйретпеге амаллары болаяк сенимли аьдемлерге тапшыр.

3Иса Масихтинъ асыл аскершисиндей болып, мени мен бирге кыйынлыклардан оьзинънинъ уьлисинъди ал.

4Эш бир аскерши элгезерлигинде яшав-турмысынынъ куьнделик ислерине карыспайды, тек оьзин кызмет кылувга шакырган аскер басшысына ярамага керегин ойлайды.

5Пелван да, эгер куьресте катнасканда тийисли йорыкларды тутпаса, енъуьвшидинъ тажы ман оьрметленмейди.

6Сондай ок манълай терин тоьгип ислеген эгинши: ол онъыстан оьз уьлисин биринши болып алмага тийисли.

7Мен айткан соьзлеримнинъ акында ойлан. Раббий сага баьрисин анъламага ярдамласар.

8Иса Масихти эсинъде тургыст. Ол, Даут тукымыннан болып, оьлилерден тирилтилип тургыстылган. Иса Масих акында мен уьйреткен Ийги Хабарда айтылады.

9Ийги Хабар уьшин мен азапланаман, кыянатшыдай бугавланганман, ама Алладынъ Соьзин шынжыр ман бугавлап болмас!

10Сол себепли мен Алла сайлап алганлар уьшин, олар Масих Иса аркалы оьмирлик данък пан бирге куткарувга етер деп, баьрисин тоьзимлик пен оьткеремен.

11Бу соьз сенимли: «Эгер биз Масих пен оьлген болсак, Оны ман бирге де яшармыз.

12Шыдамлы болсак, бирге патшалык та суьрермиз.

Оннан басымызды алсак, Ол да бизден басын алар.

13Сенимсиз болсак та, Ол сенимли болып калады:

Масих Оьзи Оьзиннен басын алалмайды!»


Аллага тийисли куллыкшы


14Сосы затларды иманлылардынъ эсине сал, олардан соьзлер акында эрисуьвлерди токтатар уьшин каныгыслы тиле. Сондай эрисуьвлер тынълавшыларга пайдасыз, тек оларды баьлеге аькетеди.

15Акыйкат соьзди дурыс уьйретуьвши, эш бир зат уьшин уялмаяк, Раббийдинъ разылыгын алган куллыкшы болганынъды коьрсетпеге мукаят каьрле.

16Арам, бос соьзлерден эрек тай.

17(Солай айтатаганлар) алласызлыгында тагы да эрекке кетееклер эм олардынъ уьйретуьви, ширик мараздай, яйыла бараяк. Ондайлардынъ ишинде Именей мен Филет те.

18Олар, акыйкатлык йолдан адасып, оьлилерден тирилуьв энди болып озган деп, бир кесек аьдемлердинъ иманын бузадылар.

19Ама Алла туьзген иман негизи шайкалмас, неге десе мунадай соьзлер мен беркитилгенлер: «Раббий Оьзиндикилерди биледи» эм «Раббийдикимен деп айтувшы аьр бир аьдем яманлыктан кери тайсын».

20Уьйкен уьйде тек алтын эм куьмис савытлар болып калмай, онда агаштан эм де балшыктан этилгенлер де боладылар; бар эм оьрметли, эм де оьрметсиз ислерге керекли савытлар.

21Сондай ок, ким оьзин оьрметсиз затлардан тазаласа, сол оьрметли, Аллага багысланган, иесине яравлы, аьр бир туьрли яхшы ислерге аьзир савыт болаяк.

22Яслыктынъ (керексиз) ымтылысларыннан каш, Раббийди ак юректен ярдамга шакырувшылар ман бирге туврашылыкка, иманга, суьювге, тынышлыкка ымтыл.

23Акылсыз эм яхиллик эрисуьвлерден эрек тур, олардынъ урсыс-талас пан кутылатаганын сен билесинъ.

24Раббий кулына урсысларда карысув – тийиссизлик, ама ога баьриси мен де юмсак болмага, уьйретип билмеге, ашувды юректе тургыстпаска,

25ога карсы шыгатаганларды юваслык пан туьзетпеге керек болады. Белки, Алла оларга тевбеге туьспеге эм акыйкатты танып билмеге амал берер.

26Соны ман олар эслерин йыярлар эм ибилистинъ, оьз ыхтыярына бойсынтып, есирде тургыстканыннан шыгарлар.


### 3


1Бил, сонъгы куьнлерде кыйынлыклар туьсееклер:

2Аьдемлер оьзлерин бек суьювши, байлыкка коьз атувшы, мактаншак, оьктем, яманлавшы, ата-аналарына тынъламайтаган, ийгиликти аклап билмеген, сыйлылыкты корлаган,

3суьйимди, кешируьвди унамайтаган, тилши, оьзин тыймайтаган, аявсыз, яхшылыкты суьймейтаган,

4сатлык, ойсыз, уьйкен коькирекли, Алладан эсе, яшав завыкларын артык коьретаган болаяклар.

5Алла йолындагы аьдемдей болып оьзин коьрсетееклер, ама Онынъ йолынынъ куьши йоктай этип яшаяклар. Сондай аьдемлерден эрек тур.

6-7Олардынъ ишинде, алдав ман аьдемлердинъ уьйлерине кирип, куьналарына батып турган, туьрли куьсевлерге оратылган, дайым да уьйренетаган, ама эш бир заман акыйкатты билип болалмаган наьсипсиз хатынларды есирге алганлар бар.

8Яннис пен Ямбрис Муса пайхамбарга карсы шыккандай, бу аьдемлер де акыйкатка карсы шыгадылар. Олар – иманы сынавда шыдаялмайтаган бузык акыллы аьдемлер.

9Тек олар коьп етимисти табаялмаяклар; Яннис пен Ямбристикидей, олардынъ акылсызлыгы да баьрисине соьйтип ашылаяк.


Тимотейге сонъгы насихат


10Сен, (Тимотей,) меним уьйретуьвиме, яшав аьллериме, мырадыма, иманыма, тоьзимиме, суьювиме, берклигиме,

11кувгынлыкларыма, азапланувларыма, мени мен Антиохияда, Иконияда эм Листрада болган затларга мукаят ызладынъ. Мен кайдай кувгынлыклар кеширдим! Ама Раббий мени баьрисиннен де куткарды.

12Масих Исадыкы болып, Алладынъ йолында барганлардынъ баьриси де кувгынлыкларды кеширееклер.

13Ама кара ниетли эм алдавшы аьдемлер барганнан барган сайын тереннен терен алдавларына оьзлери де коьмилип, баскаларды да алдаяклар.

14Тек сен уьйренген эм ынанган затларынъа алал бол, неге десе сени ким уьйреткенин билесинъ.

15Сен кишкейинънен алып Кие Язувларды билесинъ; олар Иса Масихке иман этуьвинъ мен сени акыллы этип, куткарылувга еткереди.

16Алладынъ аьдеми акылбалык эм аьр бир яхшы иске аьзир болсын деп, баьри Кие Язувларды Алла рухландырган.

17Олар уьйретуьвде, айыплавда, янъылыслар туьзетуьвде, туврашыл болмага тербиялавда пайдалы.


### 4


1Алладынъ эм тирилер мен оьлилерге оьким береек Масих Исадынъ алдында Онынъ келуьви эм патшалыгы уьшин сага буйыраман:

2Алладынъ Соьзин яй! Сол затты кайсы заман да этпеге аьзир бол. Аьр яктан да шыдамлылык пан уьйретип ынандыр, янъылысларды туьзет, коьнъиллерин коьтер.

3Сондай заман келеек: аьдемлер дурыс уьйретуьвди тынъламага да унамаяклар. Куьсевлерине бойсынып, эситпеге суьйген затларын соьйлеген туьрли окытувшыларды шакырып, оларга тынълаяклар.

4Акыйкатлыктан тайып, бос таварыхларга кулак саладылар.

5Тек сен аьр исте сак бол, кыйынлыкларга даян, Ийги Хабарды яюв исин кайратлы юргист, кызметинъди белсинли толтыр.

6Меним каным, курман шалатаган ерге тоьгилген шагырдай, тезден тоьгилеек, мага бу дуныядан кешпеге заман етти.

7Мен яхшы куьрестим, йолымды тамамладым, иманымды сакладым.

8Энди мага енъуьвшидинъ тажы – (Алладынъ алдында) акланув – аьзирленген. Аьдил Оькимши болган Раббий Оьзи белгилеген куьнинде сол тажды мага эм тек мага тувыл, а Онынъ келуьвин талпынып саклаган баьрисине де береек.


Тилеклер эм саламлар


9Мага тез арадан келмеге каьрле.

10Неге десе Димас, сосы дуныядынъ ийгиликлерин суьйип, Салоникке кетти, Крескент – Галатияга, Тит де Далматияга кеттилер.

11Мени мен тек Лука калды. Келсенъ, оьзинъ мен бирге Маркты да ала кел, ол мага куллыгымда коьп затка ярдам этеди.

12Тихикти Эфеске йибердим.

13Мага келеятырып, тилеймен, Троадада Карптынъ касында калдырган йылы абамды (кийимимди) эм китапларымды, боьтен де, териге язылган китапларымды аькел.

14Бакыршы Искендер мага коьп яманлык этти. Раббий Оьзи ога эткен яманлыгы уьшин тийислисин береек.

15Сен де оннан сак бол, неге десе ол бизим соьзимизге куьшли яв.

16Мага биринши кере оьзимди акламага амал шыкканда, бирев де мага ярдамга келмеди, баьриси де мени таслады. Бу зат уьшин олар шуьшлерине йолыктырылмасынлар!

17Ама Раббий янымда болды, мен амалтын хабары толысынша билдирилсин эм оны баьри баска миллетлилер эситсин деп, мага куьш берди. Соны ман арсланнынъ авызыннан куткарылдым.

18Муннан арбатын да Раббий мени баьри яманлыклардан коршалаяк эм Коьктеги Патшалыгына сав-саламат алып келеек. Дайым да Ога данък болсын! Амин.

19Прискилла ман Акилага саламлар бер, солай ок Онесифордынъ аьелине де.

20Эраст Коринтте калды, Трофимди мен Милитте маразлы калдырдым.

21-22Мунда кыс болмай келмеге каьрле. Сага Эввул, Пуд, Лин, Клавдия эм баьри кардашлар салам йибередилер. Раббий сенинъ рухынъ ман (дайым) болсын. Алладынъ шапагаты баьринъиз бен болсын!


## Соьзлик


Эскертпе: Доьрткил скобкаларга алынган соьзлер энъ эски грек текстлерде распайды.

Кыскартувлар:

э. а. – Масих тувганнан алдын, эрамыздан алдын.

я. э. – Масих тувганнан сонъ, янъы эра.


Абил – Адам ман Хавадынъ экинши улынынъ аты. Алла Абил эткен курманды кабыл эткенде, уьйкен кардашы Кабил, куьнлеп, Абилди оьлтиреди. Бу зат аьдем дуныясынынъ тарихинде биринши аьдем оьлтируьв эди. (Мат 23:35; Им. ювыт. 11:4).


Адам – Алладынъ эмири мен болган биринши аьдем. Аьдемлер дуныясы Адамнан эм Хавадан басланган. Олар, Алла берген йорыкты толтырмай, куьналы болган себепли аьдемлердинъ тувдыкларына куьналары уьшин язалавга оьлим берилген. (Рим 5:12-14; 1Кор 15:45-49).


Акша авыстырувшылар – Ювытлар Алла уьйи уьшин йылда ярым шекел (эки динар) ясакты тоьлемеге керек эди. Бу ясакты тоьлер уьшин Урым акшасын кулланув арам деп саналган, неге десе акшада бутлардынъ (идоллардынъ) символлары бар эди. Сонынъ уьшин Урым акшасын ювыт акшасы ман авыстырмага керек болган. Ама акша авыстырувшылардынъ бу ис уьшин талаплаган аклары керегиннен уьйкен эди.


Алла патшалыгы – Алладынъ дуныяда, патшадай, басшылык этуьви (Инжил, Мат 3:23, Лука 11:20). Алладынъ ыхтыярына бойсынып яшав.


Алла соьзи – 1) кара: Кие Язувлар; 2) Иса Масихтинъ окувы; 3) («Соьз» уьйкен аьрип пен язылса) Иса Масихтинъ Оьзи.


Алла Улы – Алла Соьзи, Иса Масих. Алла Соьзи заманнынъ басыннан алдын Алладынъ ишиннен туватаганы уьшин Масих Алла Улы деп аталады.


Алла уьйи – бурынгы ювытлардынъ Аллага табынув уьйи. Ерусалимде орынласкан Алла уьйин бас деп Сулеймен патша салган эди. Бу уьй элдын арамыздан 6-ншы юзйыллыкта бузылган. 5-нши юзйыллыкта янъыдан куралган эм курман этилетаган орын болган. Иса Масих оьлип тирилгеннен 40 йыл сонъ, янъы эрадынъ 70-нши йылында Алла уьйи урымшылар ман йок этилди.


Амин – ювыт тилинде «солай болсын» деген маьнеди анълатады.


Арамей тил – бурынгы еврей (ювыт) эм арап тиллерге ювык тил. Иса Масихтинъ заманында ювытлардынъ куьнлик тили (еврей тил тек синагогларда кулланылатаган эди).


Асия – (С буква ман язылады) Урымнынъ шетиндеги аьлиги Кишкей Азиядынъ (Турциядынъ) бир кесек ерининъ аты. Онынъ бас каласы Эфес болган. Азия сосы ерден атын алады, ама соьле бу соьз баска ерлерди анълатады эм оларды карыстырмага ярамайды. (Эл. Ислери 19:26; Я.а.с. 1:4).


Ассылык – Алла акында яман соьз айтув.


Ата, Атам – арамей тилде «Абба». Соьйтип Иса Масих Аллаху-Таалага айткан, сонъында сокталары да солай айтканлар. (Мк 4:36, Рим 8:15).


Ашыткысыз оьтпек байрамы – кара: «Пасха байрамы».


Аьдем Улы – арамей тилде «киси», «инсан», Кемшиликсиз инсан болганы себепли Иса Масих уьшин кулланылган титул (Таурат, Даниял 7:13).


Аьлеклик аькелеек шийкендирген зат – 1) э. а. 167-ншы йылда селевкид император Антиох Эпифан (Эски Антласув, Даниял 9:27) Ерусалимде Алла уьйинде орынластырган бут (идол); 2) я. э. 70-нши йылында Юдеядынъ коьбисин аьлек эткен урым аскерлери; 3) Келеекте Аллага карсылык этеек душпан, таьжел, антихрист.


Аьжейип нышан – Аьдемге Алладынъ йибергенин анълатар уьшин этилген, аьдеттеги табиат законлары ман анълатпага амал болмаган бир коьринис, ис, зат.


Баалзабул – шайтан.


Баска миллетлилер – ювыт болмаганлар.


Бу дуныядынъ басшысы – шайтан, ибилис.


Бут – идол, оьтирик алладынъ сынтасы.


Греклер – Иса Масихтинъ заманында тек Грецияда тувыл, Орта денъиздинъ буьтин куьнтувар кесегинде де яшаган эм грек тилинде соьйлеген халк. Инжилдинъ бир ерлеринде «ювыт болмаганлар» деген маьнеди анълатады. Масихтинъ заманында грек тили дуныядынъ коьп еринде анъламлы болган, сол себепли Инжилдинъ оригиналы грек тилинде язылган.


Даут улы – Исраилдинъ уллы патшасы Даут (э. а. 1010–970 йыл.) ырувыннан шыккан Иса Масихтинъ титулы.


Динар – урым акшасы; Иса Масихтинъ заманында аьдетли исшилерге куьнде бир динар тоьленeр эди.


Дин аьлими – Кие Язувларды коьшируьвди, анълатувды эм уьйретуьвди каьрлеген ювыт дин аьдеми.


Дин куллыкшысы – Алла ман аьдемлер арасында эм Аллага курманлык эттируьвдей дин ислери мен каьрлеген киси.


Еврейше – ювыт тили. Эски Антласувдынъ коьбиси еврейше, бир кесеги арамейше язылган. Иса Масих заманында ювытлардынъ коьбиси еврей тилине бек усаган арамей тилинде соьйлейтаган болганлар.


Забур – Аллага шуькир этуьвин билдиретаган эм данъклайтаган зикирлер йыйынтыгы. Булардынъ бир кесегин патша Даут язган.


Зилот – Масихтинъ заманында Исраилди урым аскершилерден тазаламага шалыскан аьдем.


Ибилис – шайтан (сатана).


Ибрагим – Ибрагим пайхамбар исраилшилердинъ эм баска халклардынъ несиллерининъ басы. Кие Китапта ол, яшав аьллерге эм аьдемлердинъ баа беруьвине карамай, бир Аллага шынты юрек пен берилгенликтинъ, онынъ баьри буйырыкларын толтырмага аьзирликтинъ уьлгиси болады (Рим 4; Им. ювыт. 11:8-19).


Ирод – Инжилде бес кисидинъ аты: 1) э. а. 40-ншы ман 4-нши йыллар арасында, Урым империясына бойсынып, Палестинге басшылык эткен «Уллы» Ирод. Ол оьлгенде, онынъ патшалыгы уьш улы арасында боьлинген эди: Юдея ман Самария Ирод Архелайга (э. а. 4-нши йыл – эрамыздынъ 6-ншы йылы), Галилея ман Перея Ирод Антипага (э. а. 4-нши йыл – эрамыздынъ 39-ншы йылы), керуьв-куьнтувар ерлер Пилипке (э. а. 4-нши йыл – эрамыздынъ 33–34-нши йылы) берилген эди. 2) Иродлардынъ энъ залымы Ирод Архелай (Мат 2:22). 3) Ирод Антипа (яде тетрарх Ирод) оьзининъ оьгей кардашынынъ пишеси Иродиадага уьйленер уьшин биринши пишесине талак салган эди. Яхъя пайхамбар бу исти айыплаганда, Ирод оны, ыслатып, оьлтирген эди. Иса Масихти, оьким шыгарсын деп, Понтий Пилатка йиберген де сол Ирод эди. 4) Уллы Иродтынъ тувдыкларыннан 1-нши Ирод Агриппа патша эрамыздынъ 37-нши мен 44-нши йыллар арасында Палестиннинъ туьрли ерлерине басшылык эткен, 44-нши йылда оьлген (Инжил, Эл. Ислери 12:20-23). 5) 1-нши Ирод Агриппадынъ улы болган 2-нши Ирод Агриппа атасынынъ патшалыгын эрамыздынъ 48-нши йылында алган эди. Элши Паулдынъ оькиминде (судында) болган сол Агриппа эди (Эл. Ислери 25:13 – 26:32).


Иродтынъ аьдемлери – Ирод Антипа ягы болган ювытлар куьби.


Исхак – Ибрагим мен Сарадынъ улы, Якуптынъ атасы болып Якуп аркалы ювытлардынъ атасы болган (Эл. Ислери 7:8).


Йин – коьзге коьринмейтаган, шайтанга куллык этетаган кара куьш.


Канай – кара: Зилот.


Каш – шуьшли аьдемди, шуьй мен керип, оьлтирер уьшин кулланылган агаш, дарагаш.


Кесар – Урым императордынъ титулы.


Кие – Алладынъ куллыгына багысланган.


Кие Китап – кара: Кие Язувлар (2-нши маьнеси).


Кие Рух – арапша «Рухулкудус», орысша «Дух Святой». Алладынъ Кие «Яны», аьр ерде болган, коьринмеген «Куьши», «Куваты».


Кие Шатыр – Алла уьйи салынганга дейим исраилшилер Аллага «шаатлык шатыры» деген кие шатырда курман эткенлер эм Ога табынганлар (Эл. Ислери 7:44; Им. ювыт. 8:2-5).


Кие Язувлар – 1) Иса Масихке дейим: Эски Антласув (Таурат, Забур, Пайхамбарлар Язувлары); 2) Иса Масих келгеннен сонъ сол Язувларга – Янъы Антласув (Инжил) да косылды.


Куьна – Адам пайхамбар эм Авадынъ Аллага карсылык эткенлери себептен аьдемлер Алладынъ парызларын толтыралмайтаган эм этпеге суьймейтаган болдылар. Бу аьл «куьна» деп аталады. Куьна инсан кылыгымыздан шыгып, Алладынъ буйырыгына карсы болган ойларды, соьзлерди, ислерди анълатады.


Левит – Исраилдинъ Левий ырувыннан болган Алла уьйинде дин куллыкшыларына ярдам этуьвши аьдем.


Майлав – бурынгы заманларда Аллага куллык этер уьшин кулланылаяк заттынъ уьстине яде янъы куллыкка салынаяк аьдемнинъ басына зейтун майын ягатаган болганлар. Бу соьз Инжилде Алладынъ Кие Рухын иманлыларга беруьвин де анълатады.


Масих – еврейше «Машиях», грекше «Христос», арапша «Масих». Бу соьз «май ягылган аьдем» (кара: майлав) деген маьнеди анълатады. Бурынгы пайхамбарлар Куткарувшы Масих (Иса) келеегин алдын билдиргенлер.


Межлис – грек тилинде «синедрион». Бас дин куллыкшылары, аксакаллар эм дин аьлимлериннен куралган, бурынгы ювытлардынъ дин эм миллет кенъеси.


Нух – Алла яманлыкка баткан аьдемлер дуныясын йок этпеге токтасканда, тек ялгыз бир туврашыл Нухты эм онынъ аьелин сав калдырды (Мат 24:37-38).


Онъ ягында турув – бурынгы ювыт культурасында биревдинъ онъ ягында турувы яде олтырувы – энъ сыйлы эм уллы орын деп саналган.


Ораза тутув – Кие Китаптынъ заманында бу соьз астан-сувдан толысынша токтап турувды анълаткан. Соьйтип, аьдем оьзин Аллага аманатлап, оьзининъ Ога бойсынувын коьрсеткен, Оннан куьнасын кешируьвди эм ярдам этуьвди тилеген (Мат 4:2; Лк 18:12; Эл. Ислери 13:2-3).


Осанна – арамей тилде «Энди куткар!» деген алгыс соьз.


Оьтпек сындырув – иманлылардынъ бирге йыйылып ас ишуьви, Иса Масихтинъ оьлуьвин эслеринде тутар уьшин бирге оьтпек сындырып ашавы.


Парисейлер – бурынгы ювытлардынъ куьшли дин куьби. Таурат парызларын мукаят толтырмага куьрескен аьдемлер. Кара: Садукейлер.


Пасха байрамы – бу байрамда ювытлар Алладынъ Муса пайхамбар аркалы олардынъ аталарын Мысырдагы кул болувдан куткарганын эске туьсиредилер. Курманлык козы шалып, ети куьн бойынша ашыткысыз оьтпек ашайдылар. Сол себептен бу байрам ашыткысыз оьтпек байрамы деп те аталады.


Понтий Пилат – эрамыздынъ 26–36-ншы йыллар арасында Урым империясынынъ Юдея элинде басшылык эткен тоьреши.


Раббий – грек тилинде «кириос». Бу соьздинъ маьнеси «ие», «бий».


Рух – кара: Кие Рух.


Садукейлер – бурынгы ювытлардынъ дин куьби. Ынанган затларынынъ коьбиси мен парисейлерге карсы келедилер, мысалыга: 1) Муса пайхамбарга берилген бес китаптан баска язувларды кабыл этпейдилер; 2) йин, маьлек, ян, еннет, яханем, ахырет болганына эм оьлгенлердинъ тирилеегине ынанмайдылар.


Самарияшылар – ювытлар ман бир неше палестин миллетлерден куралган эм ювытлардай тек Аллага ынанган карысык ырув. Самарияшылар ман ювытлар айкаспайдылар.


Самсон – бурынгы исраилшилердинъ душпанлары ман куьресип турган уллы давдынъ аты (Им. ювыт. 11:32).


Саьат – бурынгы заманларда аьдемлердинъ коьбиси куьн баткан вакытты экинши куьннинъ басы деп санайтаган болганлар. Кеше 12 саьатке яде уьшер саьаттен куралган доьртликлерге боьлинген. Куьн бойы куьн тувган заманнан баслап, 12 саьатке боьлинген. Мысалыга, бу системага коьре куьннинъ уьшинши саьати – 09:00 саьат, тогызыншы саьати – 15:00 саьат. Ама бир неше Инжил аьлимлерине коьре Яхъядынъ Ийги Хабарында буьгуьнги системага усаган система кулланылады. Солай болганда, онда «оныншы саьат» деп язылса, 10:00 саьат деп анъламага керек.


Синагог – ювытлар Аллага табынар уьшин йыйылатаган уьй.


Сион – Ерусалим каласы орынласкан тоьбелердинъ бири. Сион соьзи – «Алладынъ уьйин» яде «Алладынъ халкын» символлы суьвретлейди. «Сионнынъ кызы» деген термин «Ерусалим яшавшылары» деген маьнеди анълатады.


Сокта – бир устаздынъ, дин мектептинъ окувшысы.


Сувда шомылдырылып тазаланув – грекше «вафтисма». Инжилде аьдемнинъ сувда шомылдырылып тазаланувы, онынъ тевбеге туьсип, янъы оьмирде яшап баслаганын анълатады.


Суьлеймен – Дауттынъ улы, Исраилдинъ уьшинши патшасы. Энъ биринши Аллага табынув уьйди Ерусалимде Сулеймен салган (Мат 12:42).


Таварых – терен акыйкатты уьйретуьвши айтув, метафоралы кыска хабар.


Таурат – 1) Алла Муса пайхамбарга берген Кие Йорык (шериат); 2) Эски Антласувдынъ сол Йорыкты ишине алган биринши бес китабы; 3) Эски Антласув китапларынынъ баьриси.


Таурат аьлими, Таурат устазы – кара: Дин аьлими.


Тевбе – арап соьзи болып, «ойын туьрлендируьв» деген маьнеси болган бир грекше соьзди анълатады. Тевбе, куьнады эм менменликти койып, Аллага кайтув.


Тетрарх – кишкей ердинъ (юрттынъ) патшасы.


Урым аьдеми – Урым империясында яшаганлардынъ баьриси де урым аьдеми болмаганлар. Урым аьдеми болувдынъ айырым эркинликлери арасында таяк пан тоьбеленуьв эм кашка керилуьвдей авыр язаларды шекпев эм авыр шуьшлевден акланар уьшин императордынъ оькимин талаплав эди. Тувганыннан баслап урым аьдеми болмаганлар бу эркинликти: 1) куллыктан эркин этилуьв мен; 2) уьйкен кызметтинъ савгасы деп; 3) акша тоьлев мен алатаган эди.


Устаз – дин акыйкатларын окытувшы.


Хаджар – Ибрагим пайхамбардынъ пишеси болган Сарадынъ таьвкеси эди. Хаджар, Ибрагимнен ул (Исмаилды) тапкан, ама Ибрагимнинъ асаба тукым калдырувында тек Сарадынъ улы Исхак болган. Исмаилдан, Алла шапагаты ман, уллы халк – исмаилитлер туьзилген. Оларга оьзлерин араплар аькетедилер.


Харун – Муса пайхамбардынъ уьйкен кардашы, Левий ырувыннан. Алла Таала Муса аркалы Тауратты йибергенде, ювытларга биринши дин куллыкшысы болып Харун айырылган эди. Оннан сонъ бас дин куллыкшылардынъ баьри де Харуннынъ ырувыннан болган (Им. ювыт. 5:4).


Шаатлык шатыры – Кара: Кие шатыр.


Шабат куьни – юма аксамнан юма эртеси аксамга дейим заман арасы; ювытлардынъ эш бир ис этпеген сыйлы куьни.


Элши – грекше «апостолос». Бу соьздинъ Инжилдеги маьнеси – Иса Масих Оьзи акындагы Ийги Хабарды яймага тапшырган аьдем, хабаршы. Сондай атты алганлардынъ бириншилери Исага энъ ювык эм Оны ман бирге юрген он эки соктасы алганлар (Мат 10:1-4; Гал 1:11-19).


Эрегожа киюв эм куьл себуьв – ювытлардынъ уллы кайгыды яде куьнады билдируьв аьдети.


Эски Антласув – 1) Иса Масихтинъ заманыннан алдын язылган 39 кие китап (Таурат, Забур эм Пайхамбарлардынъ китаплары); 2) Алладынъ Муса пайхамбар аркалы Исраил халкы ман эткен, Тауратка негизленген антласувы.


Ювыт – жуьйт, юдей, еврей.


Юбантувшы – грекше «параклитос». Бу соьз, «Ярдамшы» эм «Кенъес беруьвши» деген маьнеди анълатып, Алладынъ Кие Рухы ман тенъ маьнели.


Юдея – 1) Урым империясы заманында Палестиннинъ кубыла кесегиннен туьзилген эл; 2) Оны ман бирге ювытлар коьп болган конъысы эллер.


Ямагат – 1) Иса Масихтинъ уьммети, аьр ерде, аьр заманда да Ога ынанганлардынъ ямагаты; 2) Белгили бир ерде йыйылган, Иса Масихке ынанган аьдемлер куьби.


Янъы Антласув – 1) Иса Масихтинъ кашта тоьгилген кие каны аркалы Алладынъ аьдемлерди куткарув уьшин эткен антласувы; 2) Иса Масихтинъ заманыннан сонъ язылган 27 кие китап (Инжил). Бу китаплардынъ коьбиси эрамыздынъ 70-нши йылына, баьриси де 100-нши йылына дейим язылган.


Ясакшы – Иса Масих заманында Урым империясы уьшин оьз халкыннан ясак йыятаган, сол себептен динин эм элин саткан деп саналатаган ювыт.


## Таблица соответствия имен собственных


Байыр атлардынъ келисуьв кеплерининъ таблицасы — Байыр атлардынъ келисуьв кеплерининъ таблицасы

Иса Масих заманындагы Палестина — Иса Масих заманындагы Палестина

Иса Масих заманындагы Ерусалим каласы — Иса Масих заманындагы Ерусалим каласы

Иса Масих заманындагы Ерусалимде болган Алла уьйининъ планы — Иса Масих заманындагы Ерусалимде болган Алла уьйининъ планы

Иса Масихтинъ заманындагы Урым патшалыгы — Иса Масихтинъ заманындагы Урым патшалыгы

Элши Паулдынъ Ийги Хабарды яяр уьшин эткен биринши — Элши Паулдынъ Ийги Хабарды яяр уьшин эткен биринши

Элши Паулдынъ Ийги Хабарды яяр уьшин эткен экинши — Элши Паулдынъ Ийги Хабарды яяр уьшин эткен экинши

Элши Паулдынъ Ийги Хабарды яяр уьшин эткен уышинши — Элши Паулдынъ Ийги Хабарды яяр уьшин эткен уышинши

Элши Паулдынъ Урымга — Элши Паулдынъ Урымга